     
 
|
Ptaki
(Aves) - gromada stałocieplnych kręgowców o
skórze
wytwarzającej pióra, przednich kończynach przekształconych w
skrzydła i szczękach okrytych rogowym dziobem, u
współczesnych
przedstawicieli pozbawionym zębów. Ptaki są zazwyczaj zdolne
do
lotu, choć niektóre gatunki są wtórnie nielotne.
Zależnie
od przyjętego podziału systematycznego gromada obejmuje od 8800 do
10200 gatunków żyjących obecnie oraz 120-130 znanych
gatunków wymarłych, co czyni ją najbardziej
zróżnicowaną
spośród gromad kręgowców lądowych.
Budowa
Ciało ptaka dzieli się na:
głowę zakończoną dziobem (utworzonym przez wydłużone kości szczęki i żuchwy) pokrytym na zewnątrz substancją rogową. Dziób służy do pobierania pożywienia, pielęgnacji piór oraz jest mniej lub bardziej czułym narządem dotyku.
szyję
tułów
skrzydła
nogi.
Szkielet
Układ kostny ptaków jest przystosowany do lotu. Ich kości są puste (pneumatyczne), mostek ma dużą powierzchnię, służy bowiem jako miejsce przyczepu mięśni napędzających skrzydła. Czaszka przypomina czaszkę gadów i łączy się z kręgosłupem tylko jednym kłykciem potylicznym, dzięki czemu ptaki mogą wykonywać dowolne ruchy głową. Inną właściwością czaszki ptaków jest znaczne wydłużenie ku przodowi kości szczękowych i międzyszczękowych, które zrastając się tworzą kości dzioba. Przednie kończyny uległy przekształceniu w skrzydła.
Układ oddechowy
Ptaki są zwierzętami płucodysznymi i ich płuca wykazują kilka swoistych cech określających przystosowanie do lotu. Płuca właściwe, stosunkowo nieduże i mało elastyczne, przymocowane są specjalnymi wiązadłami w klatce piersiowej. Posiadają one strukturę gąbczastą i różnią się znacznie od workowatych płuc gadów czy też płazów. Główny przewód oddechowy - tchawica odgałęzia się na dwa oskrzela (bronchia) tworzące od strony brzusznej charakterystyczne bańkowate rozszerzenia, zwane przedsionkami, od których z kolei rozchodzą się rozgałęzienia (mesobronchia) prowadzące do brzusznych worków powietrznych (sacci abdominales). Do worków tych biegną powietrzne oskrzela drugiego rzędu stanowiące odgałęzienia oskrzeli średnich. Oskrzela drugiego rzędu rozgałęziają się zaś na drobniejsze rureczki, czyli oskrzela trzeciego rzędu, te zaś na jeszcze drobniejsze tzw. oskrzeliki (bronchuli), które otoczone są bardzo dobrze ukrwionymi pęcherzykami płucnymi. Worki powietrzne odgrywają rolę pomocniczą w procesie oddychania (tzw. mechanizm podwójnego oddychania) i są zbiornikami powietrza zapasowego, głównie w trakcie lotu. Worki powietrzne odgrywają też rolę w termoregulacji, umożliwiając chłodzenie narządów wewnętrznych, a także je ochraniają (pierwowzór poduszek powietrznych).
Układ nerwowy
Układ nerwowy ptaków składa się z dobrze rozwiniętego mózgu i rdzenia kręgowego. Mózg ptaków składa się z pięciu części typowych dla kręgowców (zobacz mózg kręgowca). Charakteryzuje się on bardzo silnym rozwojem półkul przedmóżdża oraz osadzonych na bokach płatów wzrokowych. Płaty węchowe ptaków są słabo rozwinięte, co wiąże się ze słabo rozwiniętym zmysłem węchu. Natomiast bardzo dobrze rozwinięty jest u ptaków móżdżek składający się z części środkowej zwanej robakiem (vermis) i bocznych półkul (foculi). Dobrze rozwinięty móżdżek jest ściśle związany ze zdolnością lotu i sprawnością koordynacyjną ruchów.
Rdzeń kręgowy u ptaków posiada podłużne bruzdy, znajdujące się od strony brzusznej i grzbietowej oraz w okolicach barkowej i lędźwiowej. Rdzeń ten tworzy zgrubienia, od których odchodzą nerwy. Narządy zmysłu wzroku usytuowane są na bokach głowy w postaci dużych gałek ocznych zaopatrzonych w trzy powieki: górną, dolną i tzw. migawkową. Wzrok i słuch są rozwinięte znakomicie. W budowie ucha prócz ucha środkowego i wewnętrznego wyróżnić można prymitywne ucho zewnętrzne.
Układ krwionośny i limfatyczny
Serce składa się z dwóch przedsionków i dwóch komór. W części prawej znajduje się krew żylna, natomiast w części lewej serca znajduje się krew tętnicza. Serce ptaków jest wyjątkowo duże (nawet do 25% masy ciała) i posiada dużą pojemność wyrzutową (jest bardzo wydajne), co wiąże się z bardzo aktywnym trybem życia większości i jest jednym z przykładów ich przystosowania do lotu. W przeciwieństwie do ssaków, u ptaków zachował się prawy łuk aorty. Ptaki są zwierzętami stałocieplnymi. Wierzchołek serca leży między płatami wątroby.
Układ limfatyczny składa się z gruczołów i naczyń limfatycznych, przy czym naczynia limfatyczne dzielą się na dwa naczynia piersiowe, które mają swoje ujście do żył czczych. W okolicy ogona istnieją jeszcze inne połączenia naczyń krwionośnych i limfatycznych.
Układ pokarmowy
Współcześnie występujące ptaki nie mają zębów. W przedniej części przewodu pokarmowego znajduje się wole, w którym dochodzi do wstępnego zmiękczenia pokarmu. Żołądek ptaka składa się z dwóch części: żołądka gruczołowego (wydzielającego sok żołądkowy)i żołądka mięsistego. Niektóre ptaki (np. ziarnojady i kury) połykają niewielkie kamyki, które wprawiane w ruch skurczami mięśni żołądka rozcierają pokarm. Żołądek ptaków nie jest w stanie rozpuścić zębów, kości, pierza ani włosów, dlatego ptaki mięsożerne zwracają te niestrawione resztki jako tak zwane wypluwki. Przewód pokarmowy uchodzi do kloaki, do której otwierają się również przewody narządów wydzielniczych i rozrodczych.
Okrycie ciała
Skóra ptaków jest delikatna, cienka i uboga w gruczoły. Cienka jest zarówno skóra właściwa, jak i pokrywający ją naskórek, którego wytworem są tak charakterystyczne dla ptaków pióra. Pióra rozmieszczone są na ciele ptaka w ściśle określonych miejscach, tylko u niektórych gatunków równomiernie na całej powierzchni. U nasady ogona znajduje się gruczoł kuprowy, którego tłusta wydzielina służy do natłuszczania piór, dzięki czemu są one nieprzemakalne. Ich smarowanie odbywa się przy pomocy dzioba.
Układ rozrodczy
Ptaki są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, jajorodnymi, o wyraźnym dymorfizmie płciowym, który zaznacza się w różnicy wielkości pomiędzy samicą i samcem. Istnieje zasadnicza różnica w budowie narządów rozrodczych, bowiem u samicy to jajniki i jajowody, a u samców jądra i nasieniowody. Narządy rozrodcze samicy rozwinięte są tylko z jednej strony, a mianowicie z lewej, z prawej brakuje natomiast jajników i jajowodu, bądź też rozwinięte są one szczątkowo. Jaja ptaków są okryte wapienną skorupą (o dwuwarstwowej ultrastrukturze).
Układ wydalniczy
Układ wydalniczy ptaków składa się z nerek i moczowodów otwierających się do kloaki. Ptaki wydalają kałomocz dość często. Nie posiadają one pęcherza moczowego (wyjątkiem są strusie). W ich moczu, podobnie jak w moczu gadów, znajduje się kwas moczowy, którego wytworzenie kosztuje dużo energii, ale pozwala na oszczędną gospodarkę wodną organizmu.
Rozmnażanie
Pisklęta w gnieździeRozmnażanie ptaków możemy podzielić na dwa okresy:
okres godowy - toki, łączenie się w pary, budowa gniazda
okres gniazdowania (lęgowy) - składanie i wysiadywanie jaj oraz wychowywanie młodych.
Po odbyciu pierwszych lęgów wiele gatunków przystępuje do drugiego, a czasem nawet i trzeciego okresu godowego i gniazdowania.
W okresie godowym ptaki odbywają toki - charakterystyczne dla każdego gatunku, odbywające się w określonych miejscach np. na drzewach, w powietrzu czy też wodzie. Rytuał tokowy polega na przybieraniu przez samca szczególnych póz, np. rozkładanie ogona i skrzydeł, stroszenie piór, nadymanie gardzieli, bieganie, podskakiwanie oraz wydawanie charakterystycznych odgłosów (np. głuszec czy cietrzew). Głównym celem toków jest przywabienie samicy lub też większej ilości samic i wywołanie podniecenia płciowego, a także wytworzenie więzi między partnerami. U niektórych gatunków (np. morneli) role są odwrócone - to samica tokuje i zabiega o względy samca.
Po okresie toków następuje zwykle łączenie się w pary, kopulacja, budowa gniazda, znoszenie i wysiadywanie jaj oraz wychowywanie młodych. W okresie godowym gatunki monogamiczne (jednożenne) łączą się w pary. Udział w wysiadywaniu jaj jest różny u różnych gatunków, natomiast w karmieniu młodych uczestniczą przeważnie oboje rodzice. Niektóre gatunki łączą się w pary na wiele lat lub całe życie (np. gęsi, orły, łabędzie), inne natomiast tylko na okres jednego sezonu lęgowego. Gatunki poligamiczne (wielożenne) nie tworzą par i po okresie godowym tylko samica wysiaduje i wychowuje młode (np. u kuraków).
Wędrówki ptaków
Wiele gatunków ptaków podejmuje wędrówki, przede wszystkim pomiędzy obszarem lęgowisk a zimowiskiem. Jest to spowodowane zmianami warunków atmosferycznych i co za tym idzie niedostępnością pokarmu. Biorąc pod uwagę ten aspekt biologii ptaków, możemy podzielić je na:
osiadłe — ptaki, które przez cały rok przebywają w swoich terytoriach, gdzie się gnieżdżą, wyprowadzają lęgi i zimują. W związku z koniecznością zdobywania pożywienia niekiedy odbywają w okresie jesienno-zimowym lokalne wędrówki, po czym powracają na swe lęgowiska. Do tej grupy ptaków zaliczamy m.in. dzięcioły, większość sów, trznadla, dzwońca, srokę, kuropatwę, cietrzewia, głuszca, jarząbka.
wędrowne — ptaki, które wiosną i jesienią odbywają wędrówki pomiędzy lęgowiskami a zimowiskami. Przyczyną migracji jest niedostępność pokarmu w okresie zimowym. Ptaki mogą wędrować na krótkich dystansach, np. z północnej do zachodniej Europy (m.in. skowronek, czajka, rudzik) lub na długich dystansach, np. z Europy do Afryki (m.in. bocian biały, jaskółki, jerzyk, wilga).
koczujące — ptaki, które w okresie zimowym przemieszczają się do obszarów z większą ilością pokarmu, koczując w danym miejscu do czasu wyczerpania zasobów pokarmowych, a potem lecąc dalej. Wędrówki takie często odbywane są w stadach i nie mają określonego kierunku. Gatunkami koczującymi są np. jemiołuszka, sikora sosnówka.
Pod względem charakteru występowania ptaków na danym obszarze, można je podzielić następująco:
lęgowe - ptaki, które przylatują na wiosnę w celu odbycia lęgów, a jesienią odlatują na zimowiska. W Polsce są to np. kos, kowalik, derkacz, myszołów.
przelotne - ptaki, które przez dany obszar przelatują podczas wiosennych lub jesiennych wędrówek, niekiedy zatrzymując się na krótko by żerować. W Polsce są to np. gęś białoczelna, górniczek, siewnica.
zimujące - ptaki, które na dany obszar przylatują jesienią, a wiosną odlatują z powrotem na lęgowiska. Dla Polski są to np. myszołów włochaty, gęś zbożowa, jer, czeczotka. Wiele gatunków ptaków w okresie zimowym może występować bardziej licznie, jak np. gawron, czyżyk, gil - są to ptaki lęgowe w Polsce, ale zimą przylatują dodatkowo liczne osobniki z północy czy wschodu Europy.
zalatujące - ptaki, które pojawiają się na danym obszarze sporadycznie. Dla Polski są to np. warzęcha, mewa blada, zaroślówka.
przypadkowo zalatujące - należą do nich gatunki ptaków, które zalatują na dany obszar wyjątkowo i nielicznie, zagnane burzami, wiatrami lub zabłąkane. Dla Polski są to np. żuraw stepowy, nurzyk polarny, jerzyk alpejski.
Odżywianie
Z uwagi na wysoką ciepłotę ciała i intensywną przemianę materii ptaki zjadają duże ilości pokarmu, który bardzo szybko trawią. Według rodzaju zjadanego przez ptaki pokarmu podzielić je można na dwie zasadnicze grupy:
roślinożerne - odżywiające się przede wszystkim nasionami, owocami, pączkami drzew i krzewów, jagodami, delikatnymi pędami, kwiatami. Są to np. gołębie, łuszczaki, kuraki.
odżywiające się zwierzętami
owadami - np. jaskółkowate, muchołówki, pliszkowate
mięsożerne, odżywiające się mięsem zwierząt kręgowych, jak np. sokoły, orły, sowy.
wszystkożerne, żywiące się pokarmem mieszanym (roślinnym i zwierzęcym), jak np. krukowate.
Podział ten nie jest ścisły, gdyż wiele gatunków ptaków roślinożernych karmi np. swoje młode owadami i ich larwami. Ptaki mogą mieć duże znaczenie w gospodarce człowieka dzięki zjadaniu dużych ilości owadów lub gryzoni uznawanych przez niego za szkodliwe.
Ewolucja ptaków
drzewo rodowe ptakówPtaki w nowoczesnej formie ukształtowały się ostatecznie w trzeciorzędzie, ale ich początki sięgają okresu jurajskiego, a być może triasu, kiedy to wyodrębniły się z którejś z grup gadów naczelnych. Obecnie dominuje koncepcja, że bezpośrednimi przodkami ptaków były małe, drapieżne, owadożerne dinozaury (z podrzędu teropodów). Potwierdzeniem tej tezy są kopalne szczątki tzw. praptaka odkryte w litograficznych łupkach w okolicach miejscowości Solnhofen w Bawarii w postaci luźnych piór, trzech kompletnych szkieletów oraz odcisków nóg na piasku należących do archeopteryksa. Na przednich kończynach tych zwierząt znajdował się rząd długich piór tworzących skrzydła, jednakże trzy wolne palce zakończone były ostrymi pazurami. W ogonie, tak samo jak i u jaszczurek, stwierdzono kilkadziesiąt kręgów, a w paszczy dobrze rozwinięte zęby. Całe ciało tego kręgowca, z wyjątkiem głowy i nóg, pokryte było piórami. Wszystkie cechy tego kopalnego kręgowca potwierdzać mogą, że był on praprzodkiem dzisiejszej gromady ptaków, z wyjątkiem tego, że Archaeopteryx bardzo słabo latał.
Praptak miał pióra także na tylnych kończynach, ale naukowcy uważali dotąd, że tworzyły one tylko warstwę izolującą przed chłodem.
Sytuację zmieniło odkrycie i opisanie w roku 2002 w Chinach okazów o czterech upierzonych skrzydłach.
Skamielina Archaeopteryx bavaricaArchaeopteryx szybował z drzewa na drzewo używając czterech upierzonych kończyn - wynika z najnowszych badań, przeprowadzonych na uniwersytecie w Calgary przez doktoranta Nicka Longrich.
Dopiero w pokładach górnej kredy znaleziono szczątki należące do znacznie wyżej uorganizowanych kręgowców, w pełni zasługujących na miano ptaków, a mianowicie Ichtyornis victor. Był to ptak wielkości gołębia z dobrze ukształtowanymi skrzydłami i grzebieniem na mostku, a jedyną jego pierwotną cechą były silne zęby osadzone w mocnych szczękach. Innym odkrytym gatunkiem był znacznie większy Hesperornis regalis, przypominający sylwetką dzisiejsze nury. Szczątków ptaków z tego okresu (kredy) mamy w Europie bardzo mało i to tylko ze stanowisk w Anglii, Danii i Bułgarii. Dopiero z okresu oligoceńskiego posiadamy bogate ślady ptasiej fauny, głównie z okolic Quercy we Francji, a jeszcze bogatsze z miocenu, kiedy w Europie było ich wiele gatunków, których szczątki zachowały się w słodkowodnych wapieniach Niemiec i Francji. W Polsce resztek ptaków z tego okresu nie znaleziono, ale można przypuszczać, że wielość gatunków była podobna jak w pozostałej części Europy.
Systematyka
Systematyka gromady ptaków wzbudza wiele kontrowersji i podlega ciągłym zmianom, przede wszystkim ze względu na coraz nowsze badania naukowe, w tym genetyczne, rzucające nowe światło na pokrewieństwa między różnymi grupami ptaków. Poniższy wykaz (w odniesieniu do rzędów ptaków obecnie żyjących) został oparty na podziale przyjętym przez Sekcję Ornitologiczną Polskiego Towarzystwa Zoologicznego.
Podgromada: praptaki (Archaeornithes)
Rząd: † Archaeopterygiformes
Rząd: † Confuciusornithiformes
Rząd: † Iberomesornithiformes
Rząd: † Alexornithiformes
Rząd: † Cathayornithiformes
Rząd: † Gobipterygiformes
Rząd: † Enantiornithiformes
Rząd: † Liaoningornithiformes
Rząd: † Gansuiformes
Rząd: † Patagopterygiformes
Rząd: † Ambiortiformes
Podgromada: Neornithes
Nadrząd: ptaki uzębione (Odontognathae)
Rząd: † Hesperornithiformes
Nadrząd: Ichthyornites
Rząd: † Ichtchyornithiformes
Nadrząd: paleognatyczne Paleognathae
Rząd: strusie (Struthioniformes)
Rząd: nandu (Rheiformes)
Rząd: kazuarowe (Casuariiformes)
Rząd: kiwi (Apterygiformes)
Rząd: † Dinornithiformes
Rząd: † mamutaki (Aepyornithiformes)
Rząd: kusacze (Tinamiformes)
Nadrząd: neognatyczne Neognathae
Rząd: pingwiny (Sphenisciformes)
Rząd: nury (Gaviiformes)
Rząd: perkozy (Podicipediformes)
Rząd: rurkonose (Procellariiformes)
Rząd: pełnopłetwe (Pelecaniformes)
Rząd: brodzące (Ciconiiformes)
Rząd: flamingi (Phoenicopteriformes)
Rząd: blaszkodziobe (Anseriformes)
Rząd: kondorowe (Cathartiformes)
Rząd: szponiaste (Falconiformes)
Rząd: grzebiące (Galliformes)
Rząd: hoacyny (Opisthocomiformes)
Rząd: żurawiowe (Gruiformes)
Rząd: siewkowe (Charadriiformes)
Rząd: stepówki (Pterocliformes)
Rząd: gołębiowe (Columbiformes)
Rząd: papugowe (Psittaciformes)
Rząd: turakowe (Musophagiformes)
Rząd: kukułkowe (Cuculiformes)
Rząd: sowy (Strigiformes)
Rząd: lelkowe (Caprimulgiformes)
Rząd: jerzykowe (Apodiformes)
Rząd: kolibry (Trochiliformes)
Rząd: czepigi (Coliiformes)
Rząd: trogony (Trogoniformes)
Rząd: kraskowe (Coraciiformes)
Rząd: dzięciołowe (Piciformes)
Rząd: wróblowe (Passeriformes)
Rząd: † diatrymy (Diatrymiformes)
Budowa
Ciało ptaka dzieli się na:
głowę zakończoną dziobem (utworzonym przez wydłużone kości szczęki i żuchwy) pokrytym na zewnątrz substancją rogową. Dziób służy do pobierania pożywienia, pielęgnacji piór oraz jest mniej lub bardziej czułym narządem dotyku.
szyję
tułów
skrzydła
nogi.
Szkielet
Układ kostny ptaków jest przystosowany do lotu. Ich kości są puste (pneumatyczne), mostek ma dużą powierzchnię, służy bowiem jako miejsce przyczepu mięśni napędzających skrzydła. Czaszka przypomina czaszkę gadów i łączy się z kręgosłupem tylko jednym kłykciem potylicznym, dzięki czemu ptaki mogą wykonywać dowolne ruchy głową. Inną właściwością czaszki ptaków jest znaczne wydłużenie ku przodowi kości szczękowych i międzyszczękowych, które zrastając się tworzą kości dzioba. Przednie kończyny uległy przekształceniu w skrzydła.
Układ oddechowy
Ptaki są zwierzętami płucodysznymi i ich płuca wykazują kilka swoistych cech określających przystosowanie do lotu. Płuca właściwe, stosunkowo nieduże i mało elastyczne, przymocowane są specjalnymi wiązadłami w klatce piersiowej. Posiadają one strukturę gąbczastą i różnią się znacznie od workowatych płuc gadów czy też płazów. Główny przewód oddechowy - tchawica odgałęzia się na dwa oskrzela (bronchia) tworzące od strony brzusznej charakterystyczne bańkowate rozszerzenia, zwane przedsionkami, od których z kolei rozchodzą się rozgałęzienia (mesobronchia) prowadzące do brzusznych worków powietrznych (sacci abdominales). Do worków tych biegną powietrzne oskrzela drugiego rzędu stanowiące odgałęzienia oskrzeli średnich. Oskrzela drugiego rzędu rozgałęziają się zaś na drobniejsze rureczki, czyli oskrzela trzeciego rzędu, te zaś na jeszcze drobniejsze tzw. oskrzeliki (bronchuli), które otoczone są bardzo dobrze ukrwionymi pęcherzykami płucnymi. Worki powietrzne odgrywają rolę pomocniczą w procesie oddychania (tzw. mechanizm podwójnego oddychania) i są zbiornikami powietrza zapasowego, głównie w trakcie lotu. Worki powietrzne odgrywają też rolę w termoregulacji, umożliwiając chłodzenie narządów wewnętrznych, a także je ochraniają (pierwowzór poduszek powietrznych).
Układ nerwowy
Układ nerwowy ptaków składa się z dobrze rozwiniętego mózgu i rdzenia kręgowego. Mózg ptaków składa się z pięciu części typowych dla kręgowców (zobacz mózg kręgowca). Charakteryzuje się on bardzo silnym rozwojem półkul przedmóżdża oraz osadzonych na bokach płatów wzrokowych. Płaty węchowe ptaków są słabo rozwinięte, co wiąże się ze słabo rozwiniętym zmysłem węchu. Natomiast bardzo dobrze rozwinięty jest u ptaków móżdżek składający się z części środkowej zwanej robakiem (vermis) i bocznych półkul (foculi). Dobrze rozwinięty móżdżek jest ściśle związany ze zdolnością lotu i sprawnością koordynacyjną ruchów.
Rdzeń kręgowy u ptaków posiada podłużne bruzdy, znajdujące się od strony brzusznej i grzbietowej oraz w okolicach barkowej i lędźwiowej. Rdzeń ten tworzy zgrubienia, od których odchodzą nerwy. Narządy zmysłu wzroku usytuowane są na bokach głowy w postaci dużych gałek ocznych zaopatrzonych w trzy powieki: górną, dolną i tzw. migawkową. Wzrok i słuch są rozwinięte znakomicie. W budowie ucha prócz ucha środkowego i wewnętrznego wyróżnić można prymitywne ucho zewnętrzne.
Układ krwionośny i limfatyczny
Serce składa się z dwóch przedsionków i dwóch komór. W części prawej znajduje się krew żylna, natomiast w części lewej serca znajduje się krew tętnicza. Serce ptaków jest wyjątkowo duże (nawet do 25% masy ciała) i posiada dużą pojemność wyrzutową (jest bardzo wydajne), co wiąże się z bardzo aktywnym trybem życia większości i jest jednym z przykładów ich przystosowania do lotu. W przeciwieństwie do ssaków, u ptaków zachował się prawy łuk aorty. Ptaki są zwierzętami stałocieplnymi. Wierzchołek serca leży między płatami wątroby.
Układ limfatyczny składa się z gruczołów i naczyń limfatycznych, przy czym naczynia limfatyczne dzielą się na dwa naczynia piersiowe, które mają swoje ujście do żył czczych. W okolicy ogona istnieją jeszcze inne połączenia naczyń krwionośnych i limfatycznych.
Układ pokarmowy
Współcześnie występujące ptaki nie mają zębów. W przedniej części przewodu pokarmowego znajduje się wole, w którym dochodzi do wstępnego zmiękczenia pokarmu. Żołądek ptaka składa się z dwóch części: żołądka gruczołowego (wydzielającego sok żołądkowy)i żołądka mięsistego. Niektóre ptaki (np. ziarnojady i kury) połykają niewielkie kamyki, które wprawiane w ruch skurczami mięśni żołądka rozcierają pokarm. Żołądek ptaków nie jest w stanie rozpuścić zębów, kości, pierza ani włosów, dlatego ptaki mięsożerne zwracają te niestrawione resztki jako tak zwane wypluwki. Przewód pokarmowy uchodzi do kloaki, do której otwierają się również przewody narządów wydzielniczych i rozrodczych.
Okrycie ciała
Skóra ptaków jest delikatna, cienka i uboga w gruczoły. Cienka jest zarówno skóra właściwa, jak i pokrywający ją naskórek, którego wytworem są tak charakterystyczne dla ptaków pióra. Pióra rozmieszczone są na ciele ptaka w ściśle określonych miejscach, tylko u niektórych gatunków równomiernie na całej powierzchni. U nasady ogona znajduje się gruczoł kuprowy, którego tłusta wydzielina służy do natłuszczania piór, dzięki czemu są one nieprzemakalne. Ich smarowanie odbywa się przy pomocy dzioba.
Układ rozrodczy
Ptaki są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, jajorodnymi, o wyraźnym dymorfizmie płciowym, który zaznacza się w różnicy wielkości pomiędzy samicą i samcem. Istnieje zasadnicza różnica w budowie narządów rozrodczych, bowiem u samicy to jajniki i jajowody, a u samców jądra i nasieniowody. Narządy rozrodcze samicy rozwinięte są tylko z jednej strony, a mianowicie z lewej, z prawej brakuje natomiast jajników i jajowodu, bądź też rozwinięte są one szczątkowo. Jaja ptaków są okryte wapienną skorupą (o dwuwarstwowej ultrastrukturze).
Układ wydalniczy
Układ wydalniczy ptaków składa się z nerek i moczowodów otwierających się do kloaki. Ptaki wydalają kałomocz dość często. Nie posiadają one pęcherza moczowego (wyjątkiem są strusie). W ich moczu, podobnie jak w moczu gadów, znajduje się kwas moczowy, którego wytworzenie kosztuje dużo energii, ale pozwala na oszczędną gospodarkę wodną organizmu.
Rozmnażanie
Pisklęta w gnieździeRozmnażanie ptaków możemy podzielić na dwa okresy:
okres godowy - toki, łączenie się w pary, budowa gniazda
okres gniazdowania (lęgowy) - składanie i wysiadywanie jaj oraz wychowywanie młodych.
Po odbyciu pierwszych lęgów wiele gatunków przystępuje do drugiego, a czasem nawet i trzeciego okresu godowego i gniazdowania.
W okresie godowym ptaki odbywają toki - charakterystyczne dla każdego gatunku, odbywające się w określonych miejscach np. na drzewach, w powietrzu czy też wodzie. Rytuał tokowy polega na przybieraniu przez samca szczególnych póz, np. rozkładanie ogona i skrzydeł, stroszenie piór, nadymanie gardzieli, bieganie, podskakiwanie oraz wydawanie charakterystycznych odgłosów (np. głuszec czy cietrzew). Głównym celem toków jest przywabienie samicy lub też większej ilości samic i wywołanie podniecenia płciowego, a także wytworzenie więzi między partnerami. U niektórych gatunków (np. morneli) role są odwrócone - to samica tokuje i zabiega o względy samca.
Po okresie toków następuje zwykle łączenie się w pary, kopulacja, budowa gniazda, znoszenie i wysiadywanie jaj oraz wychowywanie młodych. W okresie godowym gatunki monogamiczne (jednożenne) łączą się w pary. Udział w wysiadywaniu jaj jest różny u różnych gatunków, natomiast w karmieniu młodych uczestniczą przeważnie oboje rodzice. Niektóre gatunki łączą się w pary na wiele lat lub całe życie (np. gęsi, orły, łabędzie), inne natomiast tylko na okres jednego sezonu lęgowego. Gatunki poligamiczne (wielożenne) nie tworzą par i po okresie godowym tylko samica wysiaduje i wychowuje młode (np. u kuraków).
Wędrówki ptaków
Wiele gatunków ptaków podejmuje wędrówki, przede wszystkim pomiędzy obszarem lęgowisk a zimowiskiem. Jest to spowodowane zmianami warunków atmosferycznych i co za tym idzie niedostępnością pokarmu. Biorąc pod uwagę ten aspekt biologii ptaków, możemy podzielić je na:
osiadłe — ptaki, które przez cały rok przebywają w swoich terytoriach, gdzie się gnieżdżą, wyprowadzają lęgi i zimują. W związku z koniecznością zdobywania pożywienia niekiedy odbywają w okresie jesienno-zimowym lokalne wędrówki, po czym powracają na swe lęgowiska. Do tej grupy ptaków zaliczamy m.in. dzięcioły, większość sów, trznadla, dzwońca, srokę, kuropatwę, cietrzewia, głuszca, jarząbka.
wędrowne — ptaki, które wiosną i jesienią odbywają wędrówki pomiędzy lęgowiskami a zimowiskami. Przyczyną migracji jest niedostępność pokarmu w okresie zimowym. Ptaki mogą wędrować na krótkich dystansach, np. z północnej do zachodniej Europy (m.in. skowronek, czajka, rudzik) lub na długich dystansach, np. z Europy do Afryki (m.in. bocian biały, jaskółki, jerzyk, wilga).
koczujące — ptaki, które w okresie zimowym przemieszczają się do obszarów z większą ilością pokarmu, koczując w danym miejscu do czasu wyczerpania zasobów pokarmowych, a potem lecąc dalej. Wędrówki takie często odbywane są w stadach i nie mają określonego kierunku. Gatunkami koczującymi są np. jemiołuszka, sikora sosnówka.
Pod względem charakteru występowania ptaków na danym obszarze, można je podzielić następująco:
lęgowe - ptaki, które przylatują na wiosnę w celu odbycia lęgów, a jesienią odlatują na zimowiska. W Polsce są to np. kos, kowalik, derkacz, myszołów.
przelotne - ptaki, które przez dany obszar przelatują podczas wiosennych lub jesiennych wędrówek, niekiedy zatrzymując się na krótko by żerować. W Polsce są to np. gęś białoczelna, górniczek, siewnica.
zimujące - ptaki, które na dany obszar przylatują jesienią, a wiosną odlatują z powrotem na lęgowiska. Dla Polski są to np. myszołów włochaty, gęś zbożowa, jer, czeczotka. Wiele gatunków ptaków w okresie zimowym może występować bardziej licznie, jak np. gawron, czyżyk, gil - są to ptaki lęgowe w Polsce, ale zimą przylatują dodatkowo liczne osobniki z północy czy wschodu Europy.
zalatujące - ptaki, które pojawiają się na danym obszarze sporadycznie. Dla Polski są to np. warzęcha, mewa blada, zaroślówka.
przypadkowo zalatujące - należą do nich gatunki ptaków, które zalatują na dany obszar wyjątkowo i nielicznie, zagnane burzami, wiatrami lub zabłąkane. Dla Polski są to np. żuraw stepowy, nurzyk polarny, jerzyk alpejski.
Odżywianie
Z uwagi na wysoką ciepłotę ciała i intensywną przemianę materii ptaki zjadają duże ilości pokarmu, który bardzo szybko trawią. Według rodzaju zjadanego przez ptaki pokarmu podzielić je można na dwie zasadnicze grupy:
roślinożerne - odżywiające się przede wszystkim nasionami, owocami, pączkami drzew i krzewów, jagodami, delikatnymi pędami, kwiatami. Są to np. gołębie, łuszczaki, kuraki.
odżywiające się zwierzętami
owadami - np. jaskółkowate, muchołówki, pliszkowate
mięsożerne, odżywiające się mięsem zwierząt kręgowych, jak np. sokoły, orły, sowy.
wszystkożerne, żywiące się pokarmem mieszanym (roślinnym i zwierzęcym), jak np. krukowate.
Podział ten nie jest ścisły, gdyż wiele gatunków ptaków roślinożernych karmi np. swoje młode owadami i ich larwami. Ptaki mogą mieć duże znaczenie w gospodarce człowieka dzięki zjadaniu dużych ilości owadów lub gryzoni uznawanych przez niego za szkodliwe.
Ewolucja ptaków
drzewo rodowe ptakówPtaki w nowoczesnej formie ukształtowały się ostatecznie w trzeciorzędzie, ale ich początki sięgają okresu jurajskiego, a być może triasu, kiedy to wyodrębniły się z którejś z grup gadów naczelnych. Obecnie dominuje koncepcja, że bezpośrednimi przodkami ptaków były małe, drapieżne, owadożerne dinozaury (z podrzędu teropodów). Potwierdzeniem tej tezy są kopalne szczątki tzw. praptaka odkryte w litograficznych łupkach w okolicach miejscowości Solnhofen w Bawarii w postaci luźnych piór, trzech kompletnych szkieletów oraz odcisków nóg na piasku należących do archeopteryksa. Na przednich kończynach tych zwierząt znajdował się rząd długich piór tworzących skrzydła, jednakże trzy wolne palce zakończone były ostrymi pazurami. W ogonie, tak samo jak i u jaszczurek, stwierdzono kilkadziesiąt kręgów, a w paszczy dobrze rozwinięte zęby. Całe ciało tego kręgowca, z wyjątkiem głowy i nóg, pokryte było piórami. Wszystkie cechy tego kopalnego kręgowca potwierdzać mogą, że był on praprzodkiem dzisiejszej gromady ptaków, z wyjątkiem tego, że Archaeopteryx bardzo słabo latał.
Praptak miał pióra także na tylnych kończynach, ale naukowcy uważali dotąd, że tworzyły one tylko warstwę izolującą przed chłodem.
Sytuację zmieniło odkrycie i opisanie w roku 2002 w Chinach okazów o czterech upierzonych skrzydłach.
Skamielina Archaeopteryx bavaricaArchaeopteryx szybował z drzewa na drzewo używając czterech upierzonych kończyn - wynika z najnowszych badań, przeprowadzonych na uniwersytecie w Calgary przez doktoranta Nicka Longrich.
Dopiero w pokładach górnej kredy znaleziono szczątki należące do znacznie wyżej uorganizowanych kręgowców, w pełni zasługujących na miano ptaków, a mianowicie Ichtyornis victor. Był to ptak wielkości gołębia z dobrze ukształtowanymi skrzydłami i grzebieniem na mostku, a jedyną jego pierwotną cechą były silne zęby osadzone w mocnych szczękach. Innym odkrytym gatunkiem był znacznie większy Hesperornis regalis, przypominający sylwetką dzisiejsze nury. Szczątków ptaków z tego okresu (kredy) mamy w Europie bardzo mało i to tylko ze stanowisk w Anglii, Danii i Bułgarii. Dopiero z okresu oligoceńskiego posiadamy bogate ślady ptasiej fauny, głównie z okolic Quercy we Francji, a jeszcze bogatsze z miocenu, kiedy w Europie było ich wiele gatunków, których szczątki zachowały się w słodkowodnych wapieniach Niemiec i Francji. W Polsce resztek ptaków z tego okresu nie znaleziono, ale można przypuszczać, że wielość gatunków była podobna jak w pozostałej części Europy.
Systematyka
Systematyka gromady ptaków wzbudza wiele kontrowersji i podlega ciągłym zmianom, przede wszystkim ze względu na coraz nowsze badania naukowe, w tym genetyczne, rzucające nowe światło na pokrewieństwa między różnymi grupami ptaków. Poniższy wykaz (w odniesieniu do rzędów ptaków obecnie żyjących) został oparty na podziale przyjętym przez Sekcję Ornitologiczną Polskiego Towarzystwa Zoologicznego.
Podgromada: praptaki (Archaeornithes)
Rząd: † Archaeopterygiformes
Rząd: † Confuciusornithiformes
Rząd: † Iberomesornithiformes
Rząd: † Alexornithiformes
Rząd: † Cathayornithiformes
Rząd: † Gobipterygiformes
Rząd: † Enantiornithiformes
Rząd: † Liaoningornithiformes
Rząd: † Gansuiformes
Rząd: † Patagopterygiformes
Rząd: † Ambiortiformes
Podgromada: Neornithes
Nadrząd: ptaki uzębione (Odontognathae)
Rząd: † Hesperornithiformes
Nadrząd: Ichthyornites
Rząd: † Ichtchyornithiformes
Nadrząd: paleognatyczne Paleognathae
Rząd: strusie (Struthioniformes)
Rząd: nandu (Rheiformes)
Rząd: kazuarowe (Casuariiformes)
Rząd: kiwi (Apterygiformes)
Rząd: † Dinornithiformes
Rząd: † mamutaki (Aepyornithiformes)
Rząd: kusacze (Tinamiformes)
Nadrząd: neognatyczne Neognathae
Rząd: pingwiny (Sphenisciformes)
Rząd: nury (Gaviiformes)
Rząd: perkozy (Podicipediformes)
Rząd: rurkonose (Procellariiformes)
Rząd: pełnopłetwe (Pelecaniformes)
Rząd: brodzące (Ciconiiformes)
Rząd: flamingi (Phoenicopteriformes)
Rząd: blaszkodziobe (Anseriformes)
Rząd: kondorowe (Cathartiformes)
Rząd: szponiaste (Falconiformes)
Rząd: grzebiące (Galliformes)
Rząd: hoacyny (Opisthocomiformes)
Rząd: żurawiowe (Gruiformes)
Rząd: siewkowe (Charadriiformes)
Rząd: stepówki (Pterocliformes)
Rząd: gołębiowe (Columbiformes)
Rząd: papugowe (Psittaciformes)
Rząd: turakowe (Musophagiformes)
Rząd: kukułkowe (Cuculiformes)
Rząd: sowy (Strigiformes)
Rząd: lelkowe (Caprimulgiformes)
Rząd: jerzykowe (Apodiformes)
Rząd: kolibry (Trochiliformes)
Rząd: czepigi (Coliiformes)
Rząd: trogony (Trogoniformes)
Rząd: kraskowe (Coraciiformes)
Rząd: dzięciołowe (Piciformes)
Rząd: wróblowe (Passeriformes)
Rząd: † diatrymy (Diatrymiformes)
home | kontakt | ogłoszenia | forum | psy | koty | ptaki | ryby | gryzonie